تبلیغات
شهر و شهرساز - شبكه و سیستم شهرها
پنجشنبه 5 اسفند 1389

شبكه و سیستم شهرها

   نوشته شده توسط: حسین جوانان    

      شبكه و سیستم شهرها:

     شبكه و یا ساختار فضائی استقرار شهرها ،  در دوران معاصر تقریباً مستقل از ارتباط (علی‌القاعده) پایه‌ای شهر و روستا تغییر و تحول (حال هرچند جزئی partial) یافت . بدین ترتیب كه اگر «توسعه»، یعنی حاصل روند مداوم رشد اقتصادی و درنتیجه اشباع تقاضا در بخش اولیه و بدنبال آن انتقال سرمایه و مازاد انباشت از بخش روستائی (عمدتاً كشاورزی) به بخشهای اقتصاد شهری بوقوع می‌پیوست ؛ در آن صورت شبكه شهرها نیز متأثر از آن و در واقع بصورت  تبلور فضائی آن قوام روزافزونی یافته ، شكل‌بندی و «هیئتی» دیگر میداشتند . درچنین حالتی در پویش جابجائی ، توزیع و باز توزیع جمعیت ،  جمع بزرگی از جمعیت جابجا شده ،  جذب اجزای شبكه‌ملی شهرها (در صورتی كه بدینصورت توسعه می یافتند) می‌شدند .  یا اینكه همه راهها به تهران ختم نمی‌شد!؟  كم و بیش شبیه آنچه بعد از انقلاب صنعتی در كشورهای توسعه یافته غربی بوقوع پیوست . درنتیجه ، بعلت عقب ماندگی ارتباط شهر و روستا ،  شبكه و سیستم شهرها هم متأثر از عقب‌ماندگی فوق دچار درهم ریختگی و نابسامانی شد .

  شبكه و سیستم شهرها بصورتی توسعه نیافت، كه ارتباط بین شهرها بصورت یك ارتباط نسبتاً نظام یافته (سیستماتیك) و سلسله مراتبی باشد .  یعنی روستاها حول شهرهای هر ناحیه و شهرها نواحی جزئی از یك گروه شهرِدرهر منطقه و بالاخره گروه شهرها با تشكیل جزء سیستمهای منطقه‌ای در مجموع سیستم شهرهای سرزمین را تشكیل دهند .

       تغییر و تحولات یك صد سال گذشته در رابطه با شهر و روستا  ، در پی آن آنچه بر هیئت فضائی شبكه شهرهای ایران گذشت ،  احتمالاً در سطح جهان منحصر به فرد بوده و یا اینكه نمونه‌های مشابه بسیار معدودی ، برای مقایسه و شناسائی بهتر این پدیده ، میتوان یافت .  حتی در مناطقی از جهان كه سابقاً اقتصادی مستعمراتی داشته و اكثراً صادر كننده عمده مواد اولیه بودند باز به نوعی ، با شبكه فضائی استقرارها (حال با امكانات كمتر و محدودتر از جوامع توسعه یافته امروزی) ، مواجهیم . كه آن هم ناشی از ضرورت ارتباط اقتصادی- اجتماعی- فیزیكی شهرها با كشتزارها و یا بخش  کشاورزی(پلانتاسیون) این مناطق بوده است .

       در یك مقایسه بسیار كلی شبكه شهرهای ایران  با شبكه شهرهای كشورهای توسعه یافته (فرضاً اروپایی) می‌توان كم و بیش تفاوتهای ساختاری را ملاحظه نمود . هرچند قبل از دوران معاصر هم شبكه و استقرارهای شهری اروپا كه شكل گیری اولیه‌اش به قرون وسطی و حتی پیشتر، برمی‌گردد  با ساختار فضایی شهرها در فلات ایران تفاوتهای اساسی داشته ، ولی به هرحال آنچه از انقلاب صنعتی به بعد اتفاق افتاد این تفاوت را كمتر نكرد  .  بلكه بیشتراز پیش به دو صورت متفاوت تحقق یافتند . در نتیجه  نهایتاً  شبكه شهرها  در كشورهای اروپائی غالباً"  شكل‌بندی  «لانه زنبوری»  بخود گرفتند .

بدین صورت كه هر شهر ضمن داشتن ارتباط متقابل با روستاهای حول خود و یگانگی (integration) نسبی با آن دارای ارتباط متقابل با شهر بزرگتر منطقه خود بوده و همواره در شعاع معینی در اطراف و در همه جهات كم و بیش با شهرهای دیگر در ارتباط می‌باشند .  در مقابل شبكه شهری ایران و مناطق معدودی در دیگر نقاط جهان ، كه كم و بیش وضعیتی نسبتاً مشابه با ایران را دارند؛ غالباً شكل‌بندی خطی ، « زنجیره‌ای  »  دارند .   یعنی شهرها بصورت خطی مستقیم با مركز در ارتباط هستند .  در شبكه شهری ایران ارتباط بین شهری اكثراً منحصر به تهران و به نسبت بسیار محدودتری با چند شهر بزرگ می‌باشد .  با مختصر توجهی در خواهیم یافت فرضاً شهرها و حتی روستاهای نسبتاً دور دست در استانهای دیگر بیش از اینكه با مركز استان خود در ارتباط باشند  ؛ مستقیماً  با تهران در ارتباطند!؟   حتی بسیاری از روستاهایی كه در شعاع چند صد كیلومتری تهران قرار دارند ، غالباً بوسیله وسایط نقلیه مستقلی با تهران ارتباط مستقیم داشته ،   تا فرضاً با شهرها یا مراكز استان خود!؟

     بطور كلی ، توسعه و تحول اقتصادی ، اجتماعی ، سیاسی كشور در دوران معاصر ، یا چند دهه گذشته ، بحدی نبوده كه شبكه شهرهای كشور را چنان متحول گرداند ، كه بتواند نقش یگانه كننده‌ای (integrative) را در سرزمین ایفا نماید .  در واقع آغاز روند یگانه شدن ارتباطات اقتصادی، اجتماعی، سیاسی بین شهرهاست كه بتدریج ، باعث بوجود آمدن روند ،  نخست تعدیل و سپس به تدریج رفع معضلات ساختاری شهرها ،  خواهد شد .

     بهمین روال اگرمجموعه شهرهای كشور را بصورت یك سیستم شهرها مورد بررسی قرار دهیم .  ملاحظه خواهد شد  كه  :  ارتباطات پیوندهای اقتصادی  ، اجتماعی ،  سیاسی و فیزیکی متقابل بین شهرها به آن حدی توسعه و تنوع نیافته كه ویژگیهای یك سیستم شهری را دارا باشد .  بهمان صورتی كه در سطح كل كشور روابط متقابل میان شهرها توسعه بسیار محدودی را داشته در سطح مناطق یا شهرهای بزرگ و یا بفرض كلان شهرهای دیگر كشور (البته در صورتیكه شهرهای بزرگ دیگر در سطح منطقه‌ای خود ویژگیهای كلان شهری metropolitan را دارا باشند؟ ) در مناطق مربوط به خود و با شهرهای حول خود ،  ارتباطهای متقابل چندانی ندارند ؛ كه مجموع هر گروه شهر بصورت یك جزء سیستم از سیستم شهرهای كشور  باشند  .

     بعنوان مثال : می‌توان یكی از شهرهای بزرگ كشور را در نظر گرفت. شهرهایی كه بعنوان قطب منطقه خود مطرح‌اند .  همچون مشهد ، اصفهان ، تبریز ، شیراز ، اهواز .  سپس شهرهایی كه در محدوده نفوذ یا حول آنها قرار دارند را از نظر میزان و كیفیت روابط متقابل آنها با شهر اصلی، مورد بررسی قرار داد .  اكثراً   نتیجه چنین بررسی‌هائی مبین روابط متقابل محدود و بسیار ابتدایی شهر اصلی با شهرهای حول خود بوده ،  بصورتی كه اطلاق عنوان ، كلان شهر ، را به شهر مورد مطالعه از جهات بسیاری ، منتفی می‌گرداند .

اكنون اگر زندگی شهری و بطور كلی عملكرد شهر را فرایند عوامل متنوع اقتصادی ، اجتماعی- فرهنگی ،‌ سیاسی بدانیم به این نتیجه می‌رسیم كه؛ چون از جهات فوق ،  مرحله خاصی و یا مرحله گذر از توسعه نیافتگی را می‌گذرانیم ؛ مسائل و مشكلات مربوط به توسعه و گسترش شهرها ،  در جامعه ما ، حداقل در این مرحله ، در اساس با آنچه بصورت معمول مطرح می‌گردد  ،  متفاوت است .

      به عبارت دیگر؛ اگر تحولات جاری جامعه در راه تحقق توسعه ، بعلل ساختی تاریخی متنوع   خود ، مشروط به فراهم شدن شرایط توسعه شده است . در این صورت ویژگیهای مربوطه می‌باید متناسب با اهمیتی كه دارند ؛  اولاً برجسته شوند .  ثانیاً در برنامه‌ریزی و هدایت روندها ، بطور اصولی و از همه جهات ، از تدوین متدولوژی برنامه‌ریزی و تهیه طرحها گرفته ، تا پیشنهاد و راه كارهائی كه مطرح می‌گردند ، مورد توجه قرار گیرند .  در این صورت است كه از اقتباس‌های كلیشه‌ای پرهیز شده ،  برنامه‌ریزی‌ها در رابطه با واقعیتهای كنونی مطرح خواهند شد .

      حال از آنجا كه پرداختن به جزئیات عملكردهای بخش شهری در شرایط كنونی در ابعاد ، اقتصادی ، اجتماعی ، فرهنگی ، سیاسی نیازمند مطالعات همه‌جانبه و گسترده ایست كه  ، می‌بایست توسط صاحب نظران و كارشناسان مربوطه انجام شود .  در حد توانایی ،  بصورت بسیار خلاصه و فهرست گونه به برخی از این ویژگیها كه با تحولات مربوط به دگرگونی‌های ساختاری ، شهرها در ارتباط هستند ،  اشاره می‌شود .

 

    در بعد اقتصادی:

    فعالیتهای اقتصادی، بعلت شرایط حاكم بر ساختار اشتغال  در این مرحله از توسعه  (یعنی تا تعدیل و یا كم اهمیت شدن فوق ذخیره نیروی كار و یا از میان رفتن اشتغالهای كاذب ، خودگردان وبیکاری پنهان) ،  دچار محدودیتهای متنوعی می‌باشند .  از آن جمله :  گرایش به كاربرد فن‌آوری و روشهای نوین ،  توجه به مدیریت و برنامه‌ریزی تولید (بطور مداوم و مستمر) جهت افزایش بازدهی نیروی كار،  با وجود آنچه بصورت فوق ذخیره  نیروی كار مطرح گردید ، در عمل بدون صرفه  میگردد .  صرف نظر از برخی از رشته‌های خاص ، در غالب رشته‌های اقتصادی رغبت چندانی به آن ، مشاهده نمی‌شود . در مورد، آموزش نیروی كار نیز، همانند كاربرد فن‌آوری نوتر،  گرایش مداوم و فراگیر

 چندانی وجود ندارد .

     بعد و مقیاس تولید در اكثر قریب به اتفاق موارد  پایین تر از حد نصاب  ،  معمول در كشورهای توسعه یافته ، می‌باشد .  عاملی كه باعث خرد (و یا به نوعی، اتمیزه شدن) و تكثیر واحدهای مشابه

  تا حد فعالیتهای كارگاهی در سطح شهر، شده است .

    حجم سرمایه در رشته‌های مختلف ، همانند مقیاس تولید ، محدود ، گردش سرمایه كندتر از حد معمول،  در سایر كشورهای توسعه یافته است .

 

       در بعد اجتماعی:

      تاثیر متقابل تحرك جمعیتی از یك طرف و محدود ماندن توسعه اقتصادی از طرف دیگر، باعث بوجود آمدن بخش عظیمی از نیروی كار بالقوه‌ای شده است كه در حاشیه بازار كار، امكان جذب به آن را نداشته، و با مشكلات و معضلات فراوانی، مواجهند . مشكلات و معضلاتی كه برخی از آنها اهمیت بیشتری دارند عبارتند از :  در میان مشكلات و معضلات كلان شهر تهران دو مسئله اجتماعی كه

  در حال حاضر، وضعیت “بحرانی” به خود گرفته‌اند، « اشتغال  و  «مسكن »می‌باشند.

    بحران اشتغال، حجم وسیع مازاد نیروی كار، موجب مسائل اجتماعی بغرنجی همچون عدم یگانگی اجتماعی شهر و چند پارگی آن (Fragmentation) مجزا و سوا شدن بخشهای جامعه شهری از یكدیگر (segregation) گشته پدیده‌های مذكور باعث گسترش حاشیه‌نشینی و وجود خرده فرهنگ‌ها و رفتارهای اجتماعی غیریگانه متفاوت و گاه متضاد با یكدیگر شده است .

 

     در بعد سیاسی نهادی:

    آنچه در رابطه با بحث حاضر از نظر بعد سیاسی، نهادی، هدایت شهری با اهمیت است محدودیت و ناكافی بودن، میزان مشاركت مردم در امر تصمیم‌گیری‌هاست .  امری كه باعث شده امروزه اغلب تصمیم‌گیری‌ها در مورد سیاستهای مربوط به توسعه بطور عام و امور مطرح شده در این بحث (برنامه‌ریزی‌های هدایت توسعه شهری) بطور خاص، عملاً تا حدود زیادی، بدون مشاركت مردم و غالباً مبتنی بر رأی و نظر مقامات و بعضاً كارشناسان مربوطه (مهندسین مشاور)، انجام شود.

منصفانه باید اذعان نمود تا كنون نه كارشناسان مسائل مربوطه را وسیعاً، برای افكار عمومی مطرح نموده‌اند و نه مسئولین واقعاً با توجه به خواست مردم از طریق مشاركت مستقیم آنها در امر تصمیم‌گیری‌ها، اتخاذ سیاست نموده‌اند .  

   ابان ،  اذر   1385     مهدی کاظمی بیدهندی                      

منابع:

6:  Luiz Unikel.

EL DESARROLLO URBANO DE MEXICO  (تحول شهری در مکزیک)

1976. EL COLEGIO DE MEXICO


free Nintendo Switch
سه شنبه 7 آذر 1396 06:47 ب.ظ
آیا تا به حال در مورد نوشتن یک کتاب یا نویسنده مهمان در وبلاگ های دیگر فکر کرده اید؟
من یک وبلاگ بر اساس موضوعاتی که در آن بحث می کنید، دارم و دوست دارم که داشته باشم
شما بعضی از داستان ها / اطلاعات را به اشتراک می گذارید. من می دانم مشترکین من از کار شما لذت می برند.

اگر حتی از راه دور علاقه مند هستید، احساس رایگان کنید
به من یک ایمیل بفرست
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر
قیمت زنده طلا و سکه