تبلیغات
شهر و شهرساز - شبكه و سیستم شهرها
پنجشنبه 5 اسفند 1389

شبكه و سیستم شهرها

   نوشته شده توسط: حسین جوانان    

      شبكه و سیستم شهرها:

     شبكه و یا ساختار فضائی استقرار شهرها ،  در دوران معاصر تقریباً مستقل از ارتباط (علی‌القاعده) پایه‌ای شهر و روستا تغییر و تحول (حال هرچند جزئی partial) یافت . بدین ترتیب كه اگر «توسعه»، یعنی حاصل روند مداوم رشد اقتصادی و درنتیجه اشباع تقاضا در بخش اولیه و بدنبال آن انتقال سرمایه و مازاد انباشت از بخش روستائی (عمدتاً كشاورزی) به بخشهای اقتصاد شهری بوقوع می‌پیوست ؛ در آن صورت شبكه شهرها نیز متأثر از آن و در واقع بصورت  تبلور فضائی آن قوام روزافزونی یافته ، شكل‌بندی و «هیئتی» دیگر میداشتند . درچنین حالتی در پویش جابجائی ، توزیع و باز توزیع جمعیت ،  جمع بزرگی از جمعیت جابجا شده ،  جذب اجزای شبكه‌ملی شهرها (در صورتی كه بدینصورت توسعه می یافتند) می‌شدند .  یا اینكه همه راهها به تهران ختم نمی‌شد!؟  كم و بیش شبیه آنچه بعد از انقلاب صنعتی در كشورهای توسعه یافته غربی بوقوع پیوست . درنتیجه ، بعلت عقب ماندگی ارتباط شهر و روستا ،  شبكه و سیستم شهرها هم متأثر از عقب‌ماندگی فوق دچار درهم ریختگی و نابسامانی شد .

  شبكه و سیستم شهرها بصورتی توسعه نیافت، كه ارتباط بین شهرها بصورت یك ارتباط نسبتاً نظام یافته (سیستماتیك) و سلسله مراتبی باشد .  یعنی روستاها حول شهرهای هر ناحیه و شهرها نواحی جزئی از یك گروه شهرِدرهر منطقه و بالاخره گروه شهرها با تشكیل جزء سیستمهای منطقه‌ای در مجموع سیستم شهرهای سرزمین را تشكیل دهند .

       تغییر و تحولات یك صد سال گذشته در رابطه با شهر و روستا  ، در پی آن آنچه بر هیئت فضائی شبكه شهرهای ایران گذشت ،  احتمالاً در سطح جهان منحصر به فرد بوده و یا اینكه نمونه‌های مشابه بسیار معدودی ، برای مقایسه و شناسائی بهتر این پدیده ، میتوان یافت .  حتی در مناطقی از جهان كه سابقاً اقتصادی مستعمراتی داشته و اكثراً صادر كننده عمده مواد اولیه بودند باز به نوعی ، با شبكه فضائی استقرارها (حال با امكانات كمتر و محدودتر از جوامع توسعه یافته امروزی) ، مواجهیم . كه آن هم ناشی از ضرورت ارتباط اقتصادی- اجتماعی- فیزیكی شهرها با كشتزارها و یا بخش  کشاورزی(پلانتاسیون) این مناطق بوده است .

       در یك مقایسه بسیار كلی شبكه شهرهای ایران  با شبكه شهرهای كشورهای توسعه یافته (فرضاً اروپایی) می‌توان كم و بیش تفاوتهای ساختاری را ملاحظه نمود . هرچند قبل از دوران معاصر هم شبكه و استقرارهای شهری اروپا كه شكل گیری اولیه‌اش به قرون وسطی و حتی پیشتر، برمی‌گردد  با ساختار فضایی شهرها در فلات ایران تفاوتهای اساسی داشته ، ولی به هرحال آنچه از انقلاب صنعتی به بعد اتفاق افتاد این تفاوت را كمتر نكرد  .  بلكه بیشتراز پیش به دو صورت متفاوت تحقق یافتند . در نتیجه  نهایتاً  شبكه شهرها  در كشورهای اروپائی غالباً"  شكل‌بندی  «لانه زنبوری»  بخود گرفتند .

بدین صورت كه هر شهر ضمن داشتن ارتباط متقابل با روستاهای حول خود و یگانگی (integration) نسبی با آن دارای ارتباط متقابل با شهر بزرگتر منطقه خود بوده و همواره در شعاع معینی در اطراف و در همه جهات كم و بیش با شهرهای دیگر در ارتباط می‌باشند .  در مقابل شبكه شهری ایران و مناطق معدودی در دیگر نقاط جهان ، كه كم و بیش وضعیتی نسبتاً مشابه با ایران را دارند؛ غالباً شكل‌بندی خطی ، « زنجیره‌ای  »  دارند .   یعنی شهرها بصورت خطی مستقیم با مركز در ارتباط هستند .  در شبكه شهری ایران ارتباط بین شهری اكثراً منحصر به تهران و به نسبت بسیار محدودتری با چند شهر بزرگ می‌باشد .  با مختصر توجهی در خواهیم یافت فرضاً شهرها و حتی روستاهای نسبتاً دور دست در استانهای دیگر بیش از اینكه با مركز استان خود در ارتباط باشند  ؛ مستقیماً  با تهران در ارتباطند!؟   حتی بسیاری از روستاهایی كه در شعاع چند صد كیلومتری تهران قرار دارند ، غالباً بوسیله وسایط نقلیه مستقلی با تهران ارتباط مستقیم داشته ،   تا فرضاً با شهرها یا مراكز استان خود!؟

     بطور كلی ، توسعه و تحول اقتصادی ، اجتماعی ، سیاسی كشور در دوران معاصر ، یا چند دهه گذشته ، بحدی نبوده كه شبكه شهرهای كشور را چنان متحول گرداند ، كه بتواند نقش یگانه كننده‌ای (integrative) را در سرزمین ایفا نماید .  در واقع آغاز روند یگانه شدن ارتباطات اقتصادی، اجتماعی، سیاسی بین شهرهاست كه بتدریج ، باعث بوجود آمدن روند ،  نخست تعدیل و سپس به تدریج رفع معضلات ساختاری شهرها ،  خواهد شد .

     بهمین روال اگرمجموعه شهرهای كشور را بصورت یك سیستم شهرها مورد بررسی قرار دهیم .  ملاحظه خواهد شد  كه  :  ارتباطات پیوندهای اقتصادی  ، اجتماعی ،  سیاسی و فیزیکی متقابل بین شهرها به آن حدی توسعه و تنوع نیافته كه ویژگیهای یك سیستم شهری را دارا باشد .  بهمان صورتی كه در سطح كل كشور روابط متقابل میان شهرها توسعه بسیار محدودی را داشته در سطح مناطق یا شهرهای بزرگ و یا بفرض كلان شهرهای دیگر كشور (البته در صورتیكه شهرهای بزرگ دیگر در سطح منطقه‌ای خود ویژگیهای كلان شهری metropolitan را دارا باشند؟ ) در مناطق مربوط به خود و با شهرهای حول خود ،  ارتباطهای متقابل چندانی ندارند ؛ كه مجموع هر گروه شهر بصورت یك جزء سیستم از سیستم شهرهای كشور  باشند  .

     بعنوان مثال : می‌توان یكی از شهرهای بزرگ كشور را در نظر گرفت. شهرهایی كه بعنوان قطب منطقه خود مطرح‌اند .  همچون مشهد ، اصفهان ، تبریز ، شیراز ، اهواز .  سپس شهرهایی كه در محدوده نفوذ یا حول آنها قرار دارند را از نظر میزان و كیفیت روابط متقابل آنها با شهر اصلی، مورد بررسی قرار داد .  اكثراً   نتیجه چنین بررسی‌هائی مبین روابط متقابل محدود و بسیار ابتدایی شهر اصلی با شهرهای حول خود بوده ،  بصورتی كه اطلاق عنوان ، كلان شهر ، را به شهر مورد مطالعه از جهات بسیاری ، منتفی می‌گرداند .

اكنون اگر زندگی شهری و بطور كلی عملكرد شهر را فرایند عوامل متنوع اقتصادی ، اجتماعی- فرهنگی ،‌ سیاسی بدانیم به این نتیجه می‌رسیم كه؛ چون از جهات فوق ،  مرحله خاصی و یا مرحله گذر از توسعه نیافتگی را می‌گذرانیم ؛ مسائل و مشكلات مربوط به توسعه و گسترش شهرها ،  در جامعه ما ، حداقل در این مرحله ، در اساس با آنچه بصورت معمول مطرح می‌گردد  ،  متفاوت است .

      به عبارت دیگر؛ اگر تحولات جاری جامعه در راه تحقق توسعه ، بعلل ساختی تاریخی متنوع   خود ، مشروط به فراهم شدن شرایط توسعه شده است . در این صورت ویژگیهای مربوطه می‌باید متناسب با اهمیتی كه دارند ؛  اولاً برجسته شوند .  ثانیاً در برنامه‌ریزی و هدایت روندها ، بطور اصولی و از همه جهات ، از تدوین متدولوژی برنامه‌ریزی و تهیه طرحها گرفته ، تا پیشنهاد و راه كارهائی كه مطرح می‌گردند ، مورد توجه قرار گیرند .  در این صورت است كه از اقتباس‌های كلیشه‌ای پرهیز شده ،  برنامه‌ریزی‌ها در رابطه با واقعیتهای كنونی مطرح خواهند شد .

      حال از آنجا كه پرداختن به جزئیات عملكردهای بخش شهری در شرایط كنونی در ابعاد ، اقتصادی ، اجتماعی ، فرهنگی ، سیاسی نیازمند مطالعات همه‌جانبه و گسترده ایست كه  ، می‌بایست توسط صاحب نظران و كارشناسان مربوطه انجام شود .  در حد توانایی ،  بصورت بسیار خلاصه و فهرست گونه به برخی از این ویژگیها كه با تحولات مربوط به دگرگونی‌های ساختاری ، شهرها در ارتباط هستند ،  اشاره می‌شود .

 

    در بعد اقتصادی:

    فعالیتهای اقتصادی، بعلت شرایط حاكم بر ساختار اشتغال  در این مرحله از توسعه  (یعنی تا تعدیل و یا كم اهمیت شدن فوق ذخیره نیروی كار و یا از میان رفتن اشتغالهای كاذب ، خودگردان وبیکاری پنهان) ،  دچار محدودیتهای متنوعی می‌باشند .  از آن جمله :  گرایش به كاربرد فن‌آوری و روشهای نوین ،  توجه به مدیریت و برنامه‌ریزی تولید (بطور مداوم و مستمر) جهت افزایش بازدهی نیروی كار،  با وجود آنچه بصورت فوق ذخیره  نیروی كار مطرح گردید ، در عمل بدون صرفه  میگردد .  صرف نظر از برخی از رشته‌های خاص ، در غالب رشته‌های اقتصادی رغبت چندانی به آن ، مشاهده نمی‌شود . در مورد، آموزش نیروی كار نیز، همانند كاربرد فن‌آوری نوتر،  گرایش مداوم و فراگیر

 چندانی وجود ندارد .

     بعد و مقیاس تولید در اكثر قریب به اتفاق موارد  پایین تر از حد نصاب  ،  معمول در كشورهای توسعه یافته ، می‌باشد .  عاملی كه باعث خرد (و یا به نوعی، اتمیزه شدن) و تكثیر واحدهای مشابه

  تا حد فعالیتهای كارگاهی در سطح شهر، شده است .

    حجم سرمایه در رشته‌های مختلف ، همانند مقیاس تولید ، محدود ، گردش سرمایه كندتر از حد معمول،  در سایر كشورهای توسعه یافته است .

 

       در بعد اجتماعی:

      تاثیر متقابل تحرك جمعیتی از یك طرف و محدود ماندن توسعه اقتصادی از طرف دیگر، باعث بوجود آمدن بخش عظیمی از نیروی كار بالقوه‌ای شده است كه در حاشیه بازار كار، امكان جذب به آن را نداشته، و با مشكلات و معضلات فراوانی، مواجهند . مشكلات و معضلاتی كه برخی از آنها اهمیت بیشتری دارند عبارتند از :  در میان مشكلات و معضلات كلان شهر تهران دو مسئله اجتماعی كه

  در حال حاضر، وضعیت “بحرانی” به خود گرفته‌اند، « اشتغال  و  «مسكن »می‌باشند.

    بحران اشتغال، حجم وسیع مازاد نیروی كار، موجب مسائل اجتماعی بغرنجی همچون عدم یگانگی اجتماعی شهر و چند پارگی آن (Fragmentation) مجزا و سوا شدن بخشهای جامعه شهری از یكدیگر (segregation) گشته پدیده‌های مذكور باعث گسترش حاشیه‌نشینی و وجود خرده فرهنگ‌ها و رفتارهای اجتماعی غیریگانه متفاوت و گاه متضاد با یكدیگر شده است .

 

     در بعد سیاسی نهادی:

    آنچه در رابطه با بحث حاضر از نظر بعد سیاسی، نهادی، هدایت شهری با اهمیت است محدودیت و ناكافی بودن، میزان مشاركت مردم در امر تصمیم‌گیری‌هاست .  امری كه باعث شده امروزه اغلب تصمیم‌گیری‌ها در مورد سیاستهای مربوط به توسعه بطور عام و امور مطرح شده در این بحث (برنامه‌ریزی‌های هدایت توسعه شهری) بطور خاص، عملاً تا حدود زیادی، بدون مشاركت مردم و غالباً مبتنی بر رأی و نظر مقامات و بعضاً كارشناسان مربوطه (مهندسین مشاور)، انجام شود.

منصفانه باید اذعان نمود تا كنون نه كارشناسان مسائل مربوطه را وسیعاً، برای افكار عمومی مطرح نموده‌اند و نه مسئولین واقعاً با توجه به خواست مردم از طریق مشاركت مستقیم آنها در امر تصمیم‌گیری‌ها، اتخاذ سیاست نموده‌اند .  

   ابان ،  اذر   1385     مهدی کاظمی بیدهندی                      

منابع:

6:  Luiz Unikel.

EL DESARROLLO URBANO DE MEXICO  (تحول شهری در مکزیک)

1976. EL COLEGIO DE MEXICO


 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر
قیمت زنده طلا و سکه