تبلیغات
شهر و شهرساز - برنامه ریزی شهری
جمعه 14 خرداد 1389

برنامه ریزی شهری

   نوشته شده توسط: میثم برگ بید وندی    نوع مطلب :مقالات ،

مفهوم برنامه‌ریزی

 صورتی كه بخواهیم تعریفی كلی از برنامه‌ریزی داشته باشیم, می‌بایستی برنامه‌ریزی را عبارت از كوششی در جهت انتخاب بهترین برنامه‌ها در جهت رسیدن به هدف‌های مشخص بدانیم كه ممكن است این كوشش‌ها و برنامه‌ها, تا مرحله‌ی نهایی هدف نیز پیش نرود, بلكه گام‌هایی در جهت رسیدن به آن باشد.

برنامه‌ریزی به معنای اندیشیدن و تنظیم پیشاپیش امور, قبل از بروز وقایع و رویدادهاست تا در اموری همچون بهداشت, سلامت, رفاه, آسایش و خوشبختی افراد جامعه, نتایج مطلوبی بدست آید. بدیهی است, با برنامه‌ریزی دقیق می‌توانیم اشتباهات گذشته را جبران كنیم و نسبت به آینده هوشیارتر عمل كنیم.

به گفته چادویك[1] "برنامه‌ریزی یك سیستم كلی ذهنی است. با ایجاد یك سیستم ذهنی مستقل اما منطبق بر سیستم دنیای واقعی, ابتدا پدیده تحول را شناخته, سپس آن را پیش‌بینی كرده و بالاخره آن را ارزیابی می‌كنیم, هدف بهینه كردن سیستم دنیای واقعی از طریق بهینه‌ نمودن سیستم ذهنی می‌باشد.

همچنین برنامه‌ریزی را می‌توان به صورت دیگری تعریف كرد و آن عبارت است از: كوشش‌های اندیشمندانه‌ی آدمی برای یافتن راه‌هایی كه به اتخاذ بهترین تصمیمات برای تامین رفاه و ایجاد ترقی او منجر می‌شود. با این تعریف سه سوال مطرح می‌گردد:

منظور از اندیشمندانه چیست؟

راه‌های اتخاذ بهترین تصمیمات كدام است؟

مراد از تامین رفاه و ایجاد ترقی چیست؟

برای پاسخگویی به سوالت فوق, از برنامه‌ریزی تعریف دیگری نیز می‌توان كرد. بنابراین تعریف كه از اجزای متشكل آن منتج می‌گردد, برنامه‌ریزی یعنی:

بررسی, برآورد و تخمین نیازها

بررسی, برآورد و تخمین امكانات

بررسی, برآورد و تخمین بهترین راه استفاده از امكانات برای برآوردن نیازها

طبیعی است كه در هر مرحله, این تخمین‌ها بایستی واجد دقت, عدد و رقم باشد. در این تعریف از برنامه‌ریزی, مسلم است كه نخستین قدم جمع‌آوری آمار و اطلاعات است كه البته بایستی با شیوه‌ای نظام یافته صورت پذیرفته باشد و بر اساس گرایش‌های گذشته, حال و آینده استوار باشد. دومین قدم, تجزیه و تحلیل اطلاعات بدست آمده است كه آن هم بایستی با شیوه‌ای علمی و منظم صورت گیرد و در حقیقت از یك نوع غربال علمی بگذرد. سومین قدم, ارزشیابی یا به اصطلاح سبك و سنگین كردن آنها است كه نكات مثبت و منفی در جهت رسیدن به هدف‌ها مشخص می‌گردد. گام چهارم, در جهت تعیین اولویت‌ها است. یعنی برنامه‌ریز بایستی, از عوامل مختلف كه در متغیرهای مختلف برای رسیدن به هدف‌های برنامه وضع شده, به انتخاب بهترین‌ها بپردازد. برنامه‌ریز بایستی مشخص كند كه از نظر زمان و امكانات در جهت برآوردن نیازها و رسیدن به هدف‌ها به بهترین صورت پرداختن به كدام عامل مقدم و مرجح است. مرحله آخر نیز, اجرای برنامه است كه با توجه به زمان‌بندی و برآورد امكانات و وسائل, اجرای برنامه صورت می‌گیرد.[1]

انواع برنامه‌ریزی

برنامه‌ریزی از دیدگاه مسائل اجتماعی و اقتصادی, به منظور ارتقاء سطوح مختلف زندگی جامعه, می‌توان به چند نوع تقسیم نمود:


الف- برنامه‌ریزی كلی (كلان)

این برنامه‌ریزی, بیشتر به منظور رسیدن به هدف‌های كلی و عمومی اقتصادی و اجتماعی انجام می‌گیرد. مثلاً, برنامه‌ریزی در زمینه‌ی ارتقاء رشد اقتصادی یا صادرات و مبادلات بازرگانی یك كشور را, می‌توان یك برنامه‌ریزی كلی دانست.


ب- برنامه‌ریزی بخشی

این نوع برنامه‌ریزی, بیشتر در بخش‌های مختلف تولیدی و اجتماعی صورت می‌گیرد. مانند: برنامه‌ریزی در بهداشت, ساختمان, كشاورزی, مخابرات و مانند آن.


ج- برنامه‌ریزی در سطح طرح (خرد)

این برنامه‌ریزی در طرح‌ها و پروژه‌های داخل بخش صورت می‌گیرد. مانند: برنامه‌ریزی توسعه‌ی كلینیك در داخل بخش بهداشت, برنامه‌ریزی توسعه‌ی مدارس ابتدایی در بخش آموزشی, یا ارتقاء سطح تولید گندم در بخش كشاورزی.


تقسیم‌بندی‌های دیگری نیز برنامه‌ریزی شده است كه از اهم آنها می‌توان به موارد ذیل اشاره نمود:


الف- برنامه‌ریزی ملی

در برنامه‌ریزی ملی, برنامه‌ها و سیاست‌های توسعه‌ی اقتصادی و اجتماعی یك كشور و نحوه‌ی اجرای آن مشخص می‌گردد. برنامه‌ریزی ملی یا كشوری, هر چند سال یكبار (معمولاً هر 5 سال) برای كل كشور انجام گرفته و شامل كلیه‌ی سطوح برنامه‌ریزی كلی, برنامه‌ریزی بخشی و برنامه‌ریزی طرح‌ها می‌گردد.


ب- برنامه‌ریزی منطقه‌ای

در برنامه‌ریزی منطقه‌ای, سیاست‌های توسعه‌ی اقتصادی و اجتماعی یك منطقه (جزئی از كشور), یا چند منطقه و یا كل كشور در قالب چند منطقه, انجام می‌گیرد.


ج- برنامه‌ریزی شهری

در این نوع برنامه‌ریزی با توجه به اقتصاد و عملكرد عوامل شهر, نحوه‌ی استفاده از اراضی شهر, محله‌بندی مسكن, ترافیك, فضای سبز و غیره, در رابطه با جمعیت و فونكسیون شهر مورد بررسی قرار می‌گیرند.


د- برنامه‌ریزی روستایی

در این برنامه‌ریزی به مسائل و مشكلات روستاها پرداخته شده و مسائلی از قبیل تولید و عرضه‌ی محصولات كشاورزی و دسترسی روستاها به سرویس‌های اجتماعی (كلینیك, مسجد, مدرسه, حمام و مسكن) مورد بررسی قرار می‌گیرند.


انواع برنامه‌ریزی از نظر مدت اجرا

از مهمترین انواع برنامه‌ریزی, یكی برنامه‌ریزی مفید و دیگری برنامه‌ریزی انعطاف‌پذیر است. در آغاز رواج برنامه‌ریزی, كه عمر آن را به شكل كنونی نباید بیش از 70 سال دانست, تصور می‌شد كه می‌توان برنامه‌ای معین را برای مدتی معلوم طرح كرد و تا پایان دوره‌ی برنامه, به تمام نكات آن مقید بود. اما تجارب متعدد نشان داد كه چه در عرصه‌ی برنامه‌ریزی‌های اقتصادی و اجتماعی و چه در برنامه‌ریزی‌های كالبدی, به حكم پویایی روابط حاكم بر جوامع, مقید بودن به برنامه‌ای ثابت مشكلاتی را به همراه خواهد داشت كه شاید از بی‌برنامگی نیز بدتر باشد. لذا, با توجه به این نكات, برنامه‌ریزی را می‌توان از نظر مدت اجرا, به خاطر بررسی اقدامات انجام شده و جبران اشتباهات یا نواقص, به چند دوره‌ی مشخص تقسیم نمود:


برنامه‌ریزی بلندمدت:

كه دوره‌ی اجرای آن بین 10 تا 20 سال است و گاهی به 25 سال نیز می‌رسد و علت نیاز به آن, معمولاً ایجاد یك چهارچوب كلی و آینده نگرانه در زمینه‌ی مورد توجه برنامه است كه بر اساس این چهارچوب بتوان نیازها و امكانات آینده را مشاهده كرد و تقسیمات, هم‌آهنگی و توازن آنها را بر پایه‌ای گذارد كه هدف‌های بلندمدت ایجاب می‌كند.

برنامه‌ریزی میان‌مدت:

كه معمولاً مدت اجرای برنامه‌ی آن بین 3 تا 7 سال می‌باشد و گاه می‌تواند به ده سال نیز برسد و آن اجرای برنامه‌هایی است كه در قالب همان برنامه‌ریزی بلندمدت و با هدف‌های كلی آن, به مرحله‌ی اجرا درمی‌آید. در برنامه‌ی میان مدت, رئوس برنامه مشروح‌تر از برنامه‌های بلندمدت است و اگر در برنامه‌های بلندمدت, هدف‌های كلی مورد بحث قرار می‌گیرد, در برنامه‌های میان مدت به ترتیبی است كه ببینیم راه‌های رسیدن به این هدف‌ها كدام است.

برنامه‌ریزی كوتاه‌مدت:

كه معمولاً مدت اجرای آنها بین 1 الی 2 سال است. معمولاً هر اندازه مدت اجرای برنامه كوتاه‌تر باشد, اجرای آن برنامه‌ها در رابطه با واقعیات, قابلیت اجرایی بیشتر و بهتری دارند. از جهت دیگر, هر یك از برنامه‌های كوتاه, میان و بلندمدت در قالب یكدیگر انجام می‌گیرند.

در یك برنامه‌ی دورنگرانه, هدف ارتقاء سطح زندگی مردم و تامین نیازهای جمعیت یك كشور در بلندمدت است. در قالب این برنامه‌ها, می‌توان در برنامه‌های 5 تا 7 ساله (میان مدت) به برنامه‌ریزی منطقه‌ای و اجرای برنامه‌های عمرانی در سطح مناطق مختلف كشور و در رابطه با امكانات آن منطقه پرداخت؛ یا برنامه‌ها را در هر یك از سطوح بر اساس هدف‌های خاصی (مانند ارتقاء سطح آموزش, بهداشت و مانند آن) گذارد؛ و در قالب آنها در طی اجرای برنامه‌های 1 الی 2 ساله (كوتاه‌مدت), به اجرای جزئیات و مراحل كوتاه‌تری پرداخت. به عنوان مثال, در قابل برنامه‌ی میان‌مدت, به توسعه‌ی بهداشت و درمان؛ در طی یك برنامه‌ی كوتاه‌مدت, به ایجاد بیمارستان‌ها یا مراكز درمانی اقدام نمود و یا در سطح منطقه یا شهر, با برنامه‌های اجرایی میان‌مدت, فرضاً به توسعه‌ی فضاهای سبز یا ایجاد مراكز آموزشی همت گمارد.

بر طبق نظر برنامه‌ریزان, می‌توان برنامه‌ریزی را به اقسام زیر طبقه‌بندی كرد: برنامه‌ریزی محلی (شهری), برنامه‌ریزی روستایی, برنامه‌ریزی ناحیه‌ای, برنامه‌ریزی ملی و برنامه‌ریزی بین‌المللی.


برنامه‌ریزی محلی (شهری)

این نوع برنامه‌ریزی از شرایط اقتصادی لازم جهت توسعه شهر تاثیر فراوانی می‌پذیرد. برای آن كه تصویری كلی از این نوع برنامه‌ریزی ارائه كنیم می‌توانیم بگوییم كه ابتدا طرح توسعه شهر آماده می‌شود؛ جمعیت در سطح شهر با حفظ كمترین تراكم ممكن به طور یكنواخت پراكنده می‌گردد؛ مناطق مختلف شهر شكل می‌گیرد و مقررات مربوط به معابر و آمد و شد, وضع می‌شود.

برنامه‌ریزی روستایی:

نواحی روستایی باید بر اساس روشی منظم و مطابق خطوط از پیش تعیین شده, توسعه یابد. از این رو, در نواحی روستایی نیز باید روش‌های حساب شده‌ی علمی برنامه‌ریزی بكار گرفته شود.

شهر باید با روستاهای اطراف از طریق امكانات حمل و نقل مناسب, ارتباط یابد و صنایع روستایی نظیر مرغداری, مراكز تولید محصولات لبنی, صنایع بافندگی كه در پیوند با محصولات كشاورزی است, مورد توجه قرار گیرد.


برنامه‌ریزی ناحیه‌ای:

برنامه‌ریزی ناحیه‌ای به معنای برنامه‌ریزی برای واحدهای جغرافیایی بزرگ‌تر از یك شهر است كه اصطلاحاً به آن ناحیه می‌گویند.

برنامه‌ریزی ناحیه‌ای كم و بیش بر اساس اصول برنامه‌ریزی نواحی شهری صورت می‌گیرد. ناحیه قلمروی را دربر می‌گیرد كه به آسانی در دسترس بوده و بین 15 تا 50 كیلومتر را دربر می‌گیرد و دارای تعدادی روستا و دهستان باشد.

برنامه‌ریزی ناحیه‌ای با روشی مناسب به توسعه موزون ناحیه كمك می‌كند. این نوع برنامه‌ریزی با برنامه‌ریزی بزرگراه‌های ناحیه‌ای, حمل و نقل ناحیه‌ای, منابع آب ناحیه‌ای, سیستم دفع فاضلاب و غیره مرتبط است. برنامه‌ریزی ناحیه‌ای توسعه شهرها و روستاهای موجود در ناحیه را نیز مورد توجه قرار می‌دهد و به منظور اسكان مجدد افرادی كه از یك مادرشهر انتقال داده شده‌اند؛ مكان‌هایی را مشخص می‌كند تا شهرهای جدید را احداث كند.



برنامه‌ریزی ملی:

برنامه‌ریزی در سطح ملی نیز انجام می‌شود. این نوع برنامه‌ریزی به منابع و توانایی‌ها در زمینه‌های مختلف ملی, در كل كشور توجه دارد.

برنامه‌ریزی ملی امكان می‌دهد تا منابع ملی به بهترین شیوه‌ی ممكن برای توسعه كشور مورد استفاده قرار گیرد. كارهای مهمی نظیر ایجاد راه‌آهن, شبكه‌های آبیاری, ایجاد صنایع سنگین و برق هیدروالكتریك در حیطه برنامه‌ریزی ملی قرار می‌گیرد.


برنامه‌ریزی بین‌المللی:

برنامه‌ریزی بین‌المللی با تاسیس سازمان ملل متحد (U. N. O) بوجود آمد. این نوع برنامه‌ریزی در پی ایجاد همكاری و هماهنگی بهتر بین ملت‌های مختلف جهان است. (U. N. O) آژانس‌های متفاوتی را به منظور رهبری مطالعات در زمینه‌های گوناگون حیات بشری, نظیر بهداشت, مسكن, غذا, آموزش و ... به كار گرفته و راه‌حل‌های مناسبی را به منظور حل مشكلات موجود در سطح بین‌المللی ارائه داده است.




--------------------------------------------------------------------------------

[1] - Chadwick 1996



--------------------------------------------------------------------------------

[[i] مقدمه‌ای بر برنامه ریزی شهری، اسماعیل شیعه، مرکز انتشارات دانشگاه علم و صنعت ایران، چاپ پنجم بهمن 1375.


[[ii] درآمدی برمبانی برنامه ریزی شهری، ج.کی.هیراسکار، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، چاپ اول بهار 1376

[[iii] مدلها در برنامه ریزی شهری، کوین لی ، جهاد دانشگاهی دانشگاه تهران، چاپ اول شهریور 13

*www.daneshju.ir

 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر
قیمت زنده طلا و سکه